Kritika racionalne teologije
U nastojanju da zasnuje metafiziku izvan dogmatske uslovljenosti i spoznajnih nesporazuma, da je ukratko utemelji kao prirodnu nauku, Immanuel Kant (1724-1804) dovodi u pitanje mogućnost metafizike kao nauke smatrajući da ona svojom opštom pojmovnom konfuzijom briše razliku između temeljitosti i ispraznog brbljanja. Tako u uvodu Prolegomene za svaku buduću metafiziku problem postavlja na sledeći način:
,,Da li je uopšte moguće to što se naziva metafizikom? Ako je metafizika nauka, kako to da ona ne može, kao druge nauke, da uživa opšte i trajno odobravanje? Ako ona nije nauka, kako to da se ona ipak neprekidno razmeće pod vidom nauke i da zavarava ljudski razum nikad neugaslim, ali i nikad neispunjenim nadama? Mi, dakle, možemo pokazati svoje znanje ili neznanje, ali jednom ipak mora da se utvrdi nešto pouzdano o prirodi te pretenciozne nauke, jer u istom stanju ona više ne može da ostane. Izgleda gotovo smešno da se, dok svaka druga nauka neprekidno ide napred, u metafizici, koja hoće da bude sama mudrost i za čija se proricanja svako raspituje, stalno tapka u mestu, ne pravi se nijedan korak napred.’’ Imanuel Kant, Prolegomena za svaku buduću metafiziku, preveo Božidar Zec, Plato, Beograd, 2005, str. 7-8.
Filozof Safer Grbić (1992) u knjizi, zapravo magistarskoj tezi, Kritika racionalne teologije pitanje metafizike u Kanta uzima za centralni problem svoga istraživanja. Kada kažem centralni, ne mislim na to da se autor referiše samo na pitanje mogućnosti metafizike u Kantovu transcedentalnom filozofskom sistemu, nego iznad svega na to da tek ovim pitanjem dospeva na pojmovnu čistinu iz raznolike šume pitanja i polazišta koja je otvorio u svome radu. Recimo najbitnije, Grbić je temeljit i pronicljiv filozof koji do problema mogućnosti metafizike kao nauke dolazi temeljem osnovnih filozofskih stajališta Kantova doba – empirizma i racionalizma. Istorijski sukobljeni, posredstvom Kanta, iskustvo i spoznaja postaju pomireni, jer se samo u njihovu suodnosu može dospeti do razrešenja pitanja utemeljenja metafizike kao prirodne nauke. Budući da svako saznanje započinje u iskustvu nemoguće je trajno odbaciti poziciju empirizma iz okrilja metafizike. Samo na tome se tragu može doći do odgovora na pitanje o izvorima, granicama i mogućnostima saznanja. Prema Grbiću Kantovo temeljno pitanje na kome se zasniva metafizika kao kritika čistoga uma glasi:
,,Može li metafizika, koja je postala poligon za igrarije religijskih autoriteta s jedne strane i autoriteta u samoj znanosti s druge, nakon beskrajnih lutanja, konačno izaći na teren koji će je dovesti u položaj kakav je zauzela prirodna znanost?’’ Safer Grbić, Kritika racionalne teologije, IREDI, Luxembourg, 2019, str. 64.
Ono na čemu Safer Grbić kao autor uspostavlja svoje filozofsko istraživanje tiče se nasleđenog nesporazuma između vere i razuma, odnosa religije i nauke. On već na početku svoje studije pojmovno određuje veru i nauku kao specifičan vid saznanja koji razdvaja fenomen sumnje. Dok nauka svaku tezu i dokaz dovodi u sumnju, dotle se religija opredeljuje za bespogovorno verovanje u autoritet. Promenu donosi kopernikanski obrat, pobeda heliocentričnog sistema naspram geocentričnog, i prevlast autoriteta nauke nad autoritetom vere, s time da metafizika u toj situaciji i dalje ostaje uslovljena pritiskom religijskih autoriteta. Tako Grbić na prvim stranama svoje studije postavlja iznimno provokativno pitanje: Je li religija primordijalni oblik znanosti ili je znanost degradacija religije?
Racionalna teologija, tako, postavlja se kao mera stvari, ona otklanja dihotomiju između nauke i religije, ali je pritom upitno njeno krajnje utemeljenje i mogućnost pomirenosti dva protivrečna pogleda na svet. Od Platona znamo da je znanje opravdano istinito verovanje, pa je otuda svako znanje na specifičan način utemeljeno u verovanju. Pritom treba naglasiti da verovanje nije jednolično i da se ono može ispoljiti kao istinito i neopravdano, neistinito i neopravdano ili neopravdano i istinito. Od Talesovog napuštanja mitologije do Kantove kritike dogmatike razvija se istorija nesporazuma između verovanja i znanja, koja se suštinski zasniva na tome da jedni i drugi dokažu ispravnost vlastita uvida. Oni koji veruju to čine autoritetom apsoluta, oni koji znaju autoritetom dokaza. Već su se prvi filozofi pitali o uređenju sveta kao celine, o tome otkud je svet uređen kao celina, kozmos, kada je mogao ostati haos, neuređena katastrofa. Kod Kanta je postavljanje pitanja o smislu odlučno usmereno na povratak Grcima i njihovom zahtevu o spoznaji samoga sebe. To je suština njegove autonomije uma. Treba dodati da za Kanta povratak Grcima ne znači samo postavljanje pitanja o mogućnostima metafizike, nego još dublje postaviti pitanje o mogućnostima da se metafizička pitanja uopšte postave.
U Kritici racionalne teologije Safer Grbić pojmovno odmotava klupko nesporazuma kako bi osvetlio Kantovu kritiku racionalne teologije u pokušaju uspostavljanja metafizike kao čiste nauke. Knjiga obiluje referencama o periodima i podelama Kantove filozofije, potom temeljnim pojmovnim određenjima glavnih metafizičkih stanovišta u filozofskim delima Aristotela, Christiana Wolfa i Alexandera Gottlieba Baumgartena (str. 28-36). Kantovo utemeljenje kritike čistog uma u knjizi je imenovano i opširno razmatrano kao transcedentalna dijalektika koja ima ulogu da pronađe osnovne pojmove uma i ispita mogućnosti sintetičkih sudova apriori. Pritom je za Kanta od izuzetne važnosti, što Grbić ističe na više mesta, da razotkrije one koji se pozivaju na konačne istine bez ijednog dokaza. Takvi su sanjari uma koji se postavljaju kao istinski znalci, a pritom su fantasti koji mistifikuju svoje govore kako se ne bi razotkrila njihova suštinska ispraznost.
,,Osim što su sanjari uma neznalice u svim drugim poslovima, veleučeni među njima su neznalice i u pitanjima metafizike, kao i samim pojmovima kojima operiraju, o čemu je ranije bilo govora – ako im se samo na trenutak ne podilazi, nego im se postavi pitanje i kojim slučajem dodijeli još poneko potpitanje, sasvim će se izgubiti među visokim zdanjima koja su zidali na poroznim temeljima.’’ Kritika racionalne teologije, str. 52.
U knjizi se nadalje temeljito pojašnjava da je, prema Kantu, zadatak metafizike doći do sintetičkih sudova apriori, jer se tek tada, u potpunom otklanjanju naslaga iskustva, metafizika može ukazati kao čista nauka. Do takvih sudova možemo doći samo u kritici čistoga uma. Otuda se već na prvim stranicama znamenite Kritike čistoga uma Kant prihvata poduhvata da napravi razliku između iskustva i saznanja, prvima dodeljujući sudove aposteriori, drugima apriori. Uz pokušaj da se dokaže da li su mogući sintetički sudovi apriori, za nas ostaje otvoreno pitanje šta se u takvoj podeli događa sa metafizikom, budući da ,,pitanja koja se stavljaju pred metafiziku jesu pitanja na koja um ne može da se ogluši stoga što metafizika svoj početak i svoje porijeklo ima u samoj prirodi uma’’. Stoga je neophodno metafiziku osloboditi svake vrste mitologizacije koja podrazumeva, sledimo li Kantovo učenje, unutarnje potkopavanje same metafizike.
Kantova kritika racionalne teologije završava kritikom ontološkog dokaza za egzistenciju Boga jer je ideja nužnog bića toliko velika da je ona zauvek izvan našeg iskustva. Religija ostaje ono subjektivno, ali ne i objektivno saznanje. Kant opovrgava ontološki argument za postojanje Boga dovodeći u pitanje pojmove apsolutno nužnog bića i najrealnijeg bića (ens realissimum) sledeći stav da je logička mogućnost nekog pojma ostvarljiva preko čula, a ne samo uz pomoć zaključka da određena stvar postoji. Uprkos tome, do dana današnjega mnogi se teolozi i religijski autoriteti trude da pokažu da je pozicija razuma neminovna u teologiji. Tako Grbić svoju knjigu zaključuje rečima:
,,Kantova distinkcija mnijenja, vjerovanja i znanja ne ostavlja nikakvu mogućnost za racionalnu teologiju kao znanost, iako su njegove teze pokušavali dovesti u pitanje mnogi ostrašćeni vjernici, sljedbenici racionalne teologije i religijskih autoriteta, pa čak i sam papa, mada nikada dokazima koji bi zadovoljavali principe logike i same znanosti, te stoga: bezuspješno.’’ Kritika racionalne teologije, str. 140.
Filozofska argumentacija Safera Grbića, misaona prodornost, sistematsko izlaganje ključnih pojmova i problema čine od ove knjige izvrstan uvod u filozofiju religije. Nasuprot racionalne teologije koja smera na prevrednovanje Kantova sistema, Martin Heidegger u studiji Kant i problem metafizike pitanje zasnivanja metafizike kao kritike čistoga uma usmerava na jedini mogući i pravi put, naime na ontološku perspektivu. Prema Heideggeru zasnivanje tradicionalne metafizike počinje pitanjem unutrašnje mogućnosti ontologije kao takve.
,,Ontička istina se nužno ravna prema ontološkoj. To je tumačenje pravog smisla kopernikanskog obrata. Njime Kant problem ontologije dovodi u središte. U problematici mogućnosti izvorne ontološke istine ništa ne može biti pretpostavljeno, a najmanje ,,činjenica’’ istinitosti pozitivnih nauka. Zasnivanje jednostavno mora slediti apriornu sintezu sve do klice koja joj leži u osnovi, iz koje izrasta i koja je čini mogućom u onome što jeste.’’ Martin Heidegger, Kant i problem metafizike, preveo Milutin Stanisavac, Mladost, Beograd, 1979, str. 21.
Safer Grbić odbranio je nedavno na Filozofskom fakultetu u Zagrebu doktorsku disertaciju pod naslovom Kraj filozofije i postavljanje pitanja o budućnosti Europe u djelu Martina Heideggera. Stoga navođenje Heideggerovog tumačenja Kanta na kraju ovog skromnog priloga nije slučajno, ono je podsticaj, nagovor na još istrajnije i dublje upoznavanje sa filozofskim nastojanjima ovoga mladoga i samozatajnoga filozofa i pesnika.
NENAD OBRADOVIĆ 