Fragment o uzvišenom mraku spoznaje
Čitajući Nokturno (1942) Vladimira Jankélévitcha, esej o tajni muzike i noći, setio sam se živo i gotovo potresno završnih prizora filma Smrt u Veneciji (1971). Ono što Jankélévitch piše o tajni muzike kao noćnoj straži bića, kao događaju nokturalnog senzibilteta koji do krajnosti dovodi napetost kontrasta, sve to, takav isti zanos prenosi na svoj film Luchino Visconti. Stoga, završne reči Nokturna pogađaju do kraja bit umetnosti, zapravo takvu metafizičku lepotu koja u Viscontijevom filmu dobija puni izraz u zalasku sunca, u spokoju sumraka. Jankélévitch sumrak tumači kroz prizor melanholičnih morskih krajolika ,,gdje zalazeće sunce, vodoravna svjetlost, ruševina u luci i sav šarm ljetnog dana na izmaku odišu slatkom nostalgijom za odlascima”. U završnim rečima teksta Nokturno smeštena je simbolički ne samo suština života kao stalne potrage i borbe, nego i ono možda još bitnije – to da je zanos nešto bez čega umetnost nije moguća, a život potpuno besmislen.
,,Misterij noći neće se otkriti buržujima koji je provode spavajući u svom krevetu, nego samo onim luđacima čiji je zaštitnik mjesec i koji traže sjenu jer su previše voljeli svjetlo. Umjesto glupog Endimiona, naša bi nokturalna svijest prizvala Diotimina Erosa kojeg nam Platon, da posrami Agatonove site, bucmaste i bogate ljubavi, opisuje kao boemsko dijete, trčeće, čupavo i pomalo skitnicu: nema nježnu kožu, ne voli vate i paperja, nema stalno prebivalište, ali spava na tvrdom, sniva pod zvijezdama, pod mostovima ili na stazama – χαμαιπετὴς ἀεὶ ὤν καὶ ἄστρωτος. Ljubav je noćna ptica i nepopravljiva lutalica.”
Ono uzvišeno u Viskontijevom filmu i tekstu Nokturno, mesta na kojima se dodiruju prizori i reči, tiče se zanosa nokturalne svesti u kojoj mahnitost nije banalna opijenost, nego dublji osećaj spoznaje istinske umetnosti. Drugim rečima, samo umetnost može da mrakom dozri u odlučujuće svetlo. Samo umetnost uspeva iz korova da osvoji čistinu. Gustav von Aschenbach u agoniji kraja ne doživljava spoznaju istinske lepote života zbog toga što se pred njim odigrava scena u kojoj mladi i lepi mladić uzvišeno vlada svojom vitalnom telesnom krhkošću, nego zbog toga što se u prizoru samog Događaja smrti usidruje nokturalna svest drugoga početka. Zato je umetnost krajnji vid slobode i konačne spoznaje koja čoveka naposletku spašava čak i u smrti.
Filozofija je od svojih početaka, sa zrelim izrazom u Platona, ostala utemeljena u potrazi koja se metaforički prenosi simbolom svetlosti. Plotin, Dekart i Spinoza slede takav metafizički put svetlosti, vatre i sunca, sve to kako bi se izjasnili u ime neskrivenog principa univerzalnih zakona ljudskoga razuma. Tek je Friedrich Nietzsche nokturalnu svest iskusio kao zrenje; u zoru on je zažaren i krepak otišao dalje, dospeo je u mističnu spoznaju Celine. Svetlost sija tako jako i žarko da često zaslepljuje očiglednu istinu. Noć pokriva tama i u njoj se odigrava drama mistične samospoznaje kakvoj teže romantičari poput Novalisa i Schellinga. Noć se okrepljuje misterijom i mesečinom, u njenoj se tmini taloži plodnost iz koje izrasta iskra života, vitalizam postojanja. Samo se u noći može pronaći svedok iskona vremena; jedino nokturalna svest kojoj su bili skloni romantičari može biti u stanju da bezimenu crninu ništine prikaže kao plodnost i puninu bića. Bitak nebitka nije zapravo puko ništa, prazna nepostojanost, nego se u njemu događa zrenje koje se, kako piše Jankélévitch, ispoljava u ništini nesvjesnoga, krčeći svoj put prema izrazu.
Nokturalne elemente matafizičke spoznaje pronalazimo u tragediji koja uvek maskira ono predvidivo, prekriva i senči stvarnost očiglednog. Mistika tragičnog je odraz nokturalnog senzibiliteta. Rembrandt na svojim umetničkim slikama nudi viziju noći kao principa samospoznaje. Tamne nijanse boje privlače oko skrivenom ponoru. U Oluji na Galilejskom moru (1633) Rembrandt neizbežnoj sili morske katastrofe suprostavlja mirnoću noći, prepuštenost mesečini koja bdi, i mraku koji brodolom simbolički obasjava dubljom metafizičkom dimenzijom ljudske prolaznosti. Mrak ove slike iskonska je noć, nokturalna svest čiste metamorfoze. Sličan čulni, pozadinski efekat nevidljivog, proizvodi muzika Franza Liszta koja uvek nagoveštava zanos mističnog, nespoznatog, mračnog i tajnovitog impulsa, ona je sva u vizijama duboke pomrčine. Noć je njen temeljni izraz i gotovo jedina mogućnost da se senzibilitet dela do kraja otvori celini umetničkoga zanosa. Vladimir Jankélévitch u Nokturnu povezuje noć, muziku i reč, stvara jedinstvo nokturalne svesti koju izdiže u blizinu krajnje spoznaje. Intelekt računa i predviđa, on je jasan i osvetljen; samo intuicija prodire u nepoznato jezgro bića, u tminu postojanja, čime se suštinski i konačno svemu postavlja granica i daje dublji i viši smisao. Intuicija spaja lepotu i viziju. Noć je lepa jer je tajnovita, strašna je jer je nepredvidiva. U njoj je sve beskonačno i sve dostupno, dok je najpostojaniji horizont njenog postojanja – mašta. Otuda Jankélévitch u Nokturnu piše:
,,Svjetlost je, u konačnici, više obeshrabrujuća nego umirujuća: otkriva nam svijet zatvoren, razdijeljen i artikuliran u neprobojna tijela od kojih svako zauzima samo svoj dio prostora; prostor je ono što raspodjeljuje mjesta i razgraničava, na karti prirode svijeta, teritorije koji su dosta udaljeni jedni od drugih ravnodušan prema tijelima koja ga nastanjuju, dnevni prostor zahtijeva privatno mjesto za svakoga, i apsolutno isključivo za sve druge.”
Noć je, dakle, opasna i izazovna, deteritorija, prečica, nepoznanica. U njoj je sve otvoreno tako da je sve moguće. Romantična noć skriva stid, daje snagu i pojačava nagon, dok u toj uskomešanosti osećaja nestaju sve protivrečnosti. Otuda je simbol noći mir, krajnja prepuštenost. Goloća je lice noći. To je vidljivo u Chopinovoj muzici gde se raskoš zvuka preliva nijansama koje slute agoniju nepoznatog predela, daleke divljine i smele sanjarije. Chopinova muzika priziva erotičnu predaju tragom Platona. No ovde je svetlost za kojom teži Platon tek jedan korak prema isceljujućoj noći, presudan korak koji nagoveštava zajedništvo nokturalne svesti i tugu prisutnu u dihotomičnim razmacima stilskog izraza u taktovima njegovog Nokturna. Još jedan nokturalni sanjar, pesnik noći Arthur Rimbaud, paradoksalno priziva svetlost, pa željan sunca putuje u Afriku, ali sve ono što je iskazao u par godina svog intenzivnog pesničkog nadahnuća nastalo je pod okriljem i u ime noći. U čuvenim Iluminacijama, zapravo vizijama vidovitog pesnika, napisaće:
,,Kada svet bude sveden na jednu jedinu crnu šumu za naša četiri začuđena oka, – na jedno žalo za dva verna deteta, – na jednu muzičku kuću za našu vedru naklonost, – ja ću vas pronaći.” (Artur Rembo, Sabrana poetska dela, preveo Nikola Bertolino, Paideia, Beograd, 2004, str. 211.)
Poput čistine sa koje pogled dopire u nepoznate daljine sluteći novi početak, tako se univerzalna tišina duboke introspekcije razotkriva u noći. Pregledna je i nedirnuta. Noć je tamna, duboko tajnovita, mistična i opasna, ali je u njoj sjedinjeno sve ono kontrastom celovito, ono što prati šumove svemira. Noć je celina. Muzika je odjek takve estetike noći, ona je skrivena u dubinu mraka poput tajne koja prodire u svaki život i svaki rast.
Vladimir Jankélévitch svoj melanholični tekst o estetici noći sažima i konačno završava ovako:
,,Nokturalna je svijest vrlo erotična na svoj način. Sve su njezine noći besane; čim padne večer, prepušta se snovitom egzaltiranju, izlazi okupati se u tami i kreće u avanture. Motat će se uokolo, pijana od mjeseca, do zore, do onoga mudrog jutra koje vraća, jao! muža ili ženu, bračne veze i razum. Teška noć, neugodna i uzbudljiva! Neka nam podari pravo snivanje, koje nije snivanje u perju, nego u lokvi snova i tame. Da fantastu, ljubavniku i prosjaku ne odbije onaj tračak nade koji svake večeri svijetli u dubokoj ebanovini ponoći. Neka donese mir u naša ponoćna srca.”
*Tekst Nokturno (1942) s francuskoga preveli Mario Kopić i Dalibor Davidović, Europski glasnik, br. 29, 2014, str. 185-215)
NENAD OBRADOVIĆ 