Poetska pohvala filozofiji

Nezapisana filozofija, pre i posle Sokrata

Pitanje istorije filozofije, pristupa i mogućnosti da se filozofija istraži kao jedan istorijski tok misli, samo po sebi već jeste filozofija. Da li se filozofija može i treba podučavati u istorijskoj dimenziji predaje ranijih učenja ili je takav put ulaska u filozofiju prepreka istinskom filozofiranju? Od Hegela filozofija se uči kao istorija ideja, pa se i naše doba odlikuje tendencijom da sva filozofija postane istorija. Nasuprot tome, postoje istoričari filozofije koji istorijskom toku mišljenja pristupaju otvorenom interpretacijom tako da prevazilaze istorijske činjenice i nadograđuju ih teorijskom vitalnošću.

Engleski klasičar Frensis M. Kornford (1874-1943), kako u njegovoj biografskoj belešci piše Vilijam Gatri, bio je istoričar i pesnik ,,u oblasti koju je izabrao, istoriji grčke misli, bolji istoričar zato što je bio pesnik’’. Kornford je istoričar filozofije koji osnove antičke misli analizira pesnički, uvek imajući u vidu neraskidivu povezanost filozofije i života, onoga što je kod Martina Hajdegera imenovano susretom mišljenja i pevanja. Pored toga, Kornford je pisac čiji jezik odiše intenzivnom svežinom, pa se u njegovom slučaju svi filozofski problemi grčke misli čitaocu predočavaju u ,,živom’’ dijalogu neopterećenom ,,teškom’’ terminologijom.

Dva nedavna prevoda njegovih eseja na srpski jezik, Nezapisana filozofija i Pre i posle Sokrata (prevela Draginja Marić, Biblos, Beograd, 2025), pokazuju ne samo pesničko nadahnuće u analizi grčkih filozofa i problema, nego i duboku teorijsku pronicljivost koja vrhunac dostiže u analizi Platonovih dijaloga. Esejistički pristup filozofskim temama autoru daje slobodu da povezuje teme i motive, otvara perspektive, da traga za izvorom filozofije od mitologije i tragedije do nauke i muzike. Za njega je bitno da filozofiju predstavi tako da ona prožima svet u temeljnim pitanjima, na način erotske spoznaje koja sabirajuće znanje starih Grka oslobađa nametnutih normi tumačenja.

Početak filozofije kao potrage za prvim principom stvarnosti, pre svega u delovanju Talesa, Anaksimandra i Anaksimena, ne znači krajnje odbacivanje apstraktnog značenja mitoloških predstava. Kornfordu je zato važan jezik književnosti – metafora, simbolika, alegorija i poetika. Srž apstraktnog značenja, prema njegovom shvatanju, koju racionalna misao pokušava da izoluje, ostaje okružena polusenkom poetskog kazivanja koje je prepuno asocijacija. Trag misterijske spoznaje na svetlo dana izneli su pesnici poput Homera i Hesioda, ali se tek u filozofiji dogodilo zrenje, odnosno sinteza mističnog i pojmovnog jezika. Otuda se Sokratova ili Platonova filozofija ne mogu tumačiti drugačije nego kao asocijacije ili metafore večnih i nepromenljivih pitanja ljudskog postojanja u vremenu i prostoru. Pesnik Hesiod predstavlja prelazni period između teogonije i kosmoginije, vezu između primitivnih mitova i rastuće svesnosti rane filozofije koju podstiču metafora i alegorija mitoloških (pesničkih) slika.

U zbirci sabranih predavanja Pre i posle Sokrata, održanih u Kembridžu 1932. godine, Frensis M. Kornford daje upečatljiv poetozofski presek rane grčke filozofije, potom Sokrata kao središnje figure, zaključno sa Platonom i Aristotelom. Rana jonska filozofija traga za prirodnom celinom stvarnosti, za prvim principom i uzrokom, ostajući izvan čoveka i pitanja samospoznaje. Sokrat preokreće smer dotadašnje filozofije zahtevom za samospoznajom, pa se tako u njegovoj ličnosti i delovanju događa radikalna prekretnica u mišljenju, od spoljašnjeg ka unutrašnjem svetu. ,,Do tog trenutka oči filozofije bile su uprte spolja da bi tragala za razumnim objašnjenjem promenljivog prizora okružujuće prirode… Presokratska filozofija počinje otkrićem prirode; sokratska filozofija počinje otkrićem čovekove duše’’. Ovaj prelaz sa prirode na čovekovu samospoznaju omogućio je postavljanje dubljih pitanja individualnog delovanja poput moralne autonomije ili duhovnog usavrašavanja u vrlini i spoznaji. Vladanje sobom postaje glavni čovekov zadatak jer je samo takvim nastojanjem moguća apsolutna autarkija duše.

U predavanju o Platonu autor nudi, na svega nekoliko stranica, iznenađujuće precizan i inspirativan prikaz Pitagorine misli koja je znatno uticala na Platona i razvoj grčke filozofije u celini. Kroz Pitagorino učenje o harmoniji, pre svega na primeru muzike, u filozofiji postaju važne mera i forma kao primeri harmoničnog reda stvari u kosmosu. U harmoniji se razotkriva čitava oganizacija prirode. Kornford naglašava, tragom Pitagorinog učenja o harmoniji, unitarnu viziju filozofa koji da bi bio istinski filozof mora da živi u harmoniji duhovnog i fizičkog sveta. Duša traga za blaženstvom kao što telo uspostavlja savršenstvo preko zdravlja koje, kada je narušeno, teži harmoničnom skladu. Usavršavanje duše vodi ka uspostavljanju harmonije u kosmosu.

Istinsko utemeljenje filozofije događa se u drami postojanja koja Kornfordovim tumačenjem povezuje Šekspira i Platona. Mir nakon oluje u Buri slične je simbolike kao sumrak u Fedonu koji prethodi noći ili svitanje kojim se okončava dijalog o ljubavi Gozba. U filozofskom traganju eros ima pokretačku snagu, žudnju i strast bez kojih ne bi bilo ni same filozofije. Eros je strast za lepotom, ali u konačnom strast za besmrtnošću, izvan vremena, u području večnog. U eseju Učenje o erosu u Platonovoj Gozbi autor nudi etape u napredovanju erosa – od primitivne žudnje za fizičkom lepotom do uzvišene žudnje za samom Lepotom, za onim što jeste Lepo. Tako eros tumači kao svojevrsnu energiju ,,koja nosi dušu u ovom najvišem letu’’, ali naglašava da je ne treba mešati sa Frojdovom teorijom o sublimaciji, koja se razvila na temelju teorije o evoluciji potpuno strane grčkoj misli. Zadivljujuća je teorijska pronicljivost ovog eseja u kome se susreću Sokrat, Platon, Šekspir, Dante i Vergilije. Svi oni su erosom uzdizali svoj duh kroz potragu za lepotom, i to putem kojim je morao proći i savršeni filozof vladar Platonove Države kako bi se ,,uspeo strmim i uskim putem iz Pećine, da bi video Dobro’’.

Dve zbirke eseja Frensisa M. Kornforda, u izdanju izdavačke kuće Biblos, predstavljaju skup izuzetnih studija iz antičke filozofije koje na najdublji teorijski način podstiču filozofsku radoznalost. Neopterećeni naučnim jezikom, a opet izuzetno informativni, ovi eseji mogu da posluže kao dobar uvod u filozofiju i grčku misao. Prednost je u tome što su oba prevoda objavljena u relativno kratkom vremenskom periodu, pa se mogu čitati kao jedinstvena knjiga uvođenja u filozofiju.

Tekst objavljen u kulturnom dodatku Politike, 21.3. 2025.