Uz pogovor Vanje Sutlića knjizi Alberta Camusa Mit o Sizifu
I
Francuski pisac i filozof Albert Camus objavio je 1942. godine, u toku rata, dva svoja najznačajnija dela – roman Stranac i filozofske eseje Mit o Sizifu. Centralna tema ovih zapisa je apsurdno osećanje života. U svetu koji se pred nama otvara kao nerešiva zagonetka, svetu lišenom krajnje svrhe i jasnoće, čovek se oseća strancem. Život se pojedincu nameće kao niz nesporazuma i često vodi u bezizlazne situacije, ali izvorna privrženost životu ostaje za njega odlučna moć koja čuva vitalizam postojanja od totalne propasti. Samoubistvo je, za Camusa, najvažniji filozofski problem otuda što se kroz krajnju negaciju života, u dobrovoljnom prepuštanju smrti, sam život dovodi u pitanje na odlučujući način kao temeljni fenomen zbilje. Apsurd je jezgro života. Rutina svakodnevnih događaja, predvidivi motivi postojanja, dani koji prolaze u rutini čovekovog prepuštanja stvarima i motivima, postaju apsurdni zidovi koji završavaju pitanjem – ima li smisla živeti? To je pitanje umornog čoveka koga umor podstiče na kretanje svesti. On je time, piše Camus, ,,razbuđuje i izaziva nastavak. Nastavak — to je nesvjestan povratak lancu, ili — to je konačno buđenje. Na kraju buđenja pojavljuje se, s vremenom, posljedica: samoubistvo ili obnova.[Mit o Sizifu, str. 23]
Camus nastoji da pokaže da između čoveka i života postoji jaz, neka nepremostiva težina, budući da uprkos tome što čovek svet oseća u njegovoj pojavnoj snazi nikakvo znanje o njemu neće ga uveriti da je to njegov svet. Svako ljudsko htenje za krajnjom spoznajom stvara paradokse. Život je aporija. Apsurdnost sveta javlja se u sudaru iracionalnog i racionalnog principa, u razdoru između tajne i zakona. Ovaj svet, piše Camus, ,,sam po sebi nije razborit — to je sve što se o njemu može reći. Ali ono što je apsurdno, to je sučeljavanje ovog iracionalnog i one žarke želje za jasnoćom čiji poziv odzvanja najdublje u čovjeku. Apsurd zavisi koliko od čovjeka toliko i od svijeta. [Mit o Sizifu, str. 29] Na pitanje čovekovog smisla nastojali su odgovoriti mnogi mislioci poput Heideggera, Jaspersa, Šestova, Kierkegaarda, da bi se savremena misao konačno uobličila u fenomenologiji. Husserlov put u fenomenologiju nije samo povratak samim stvarima, spoznaja koja ukida zagrade, to je novi put na kome misliti znači sjediniti nežnost i stav. Negiranjem transcedentne moći razuma fenomenolozi su, prema Camusu, obogatili duhovni svet. ,,Latica ruže, miljokaz na putu ili ljudska ruka imaju toliko značaja koliko i ljubav, želja ili zakoni teže. Misliti — to nije više sjediniti, učiniti bliskim privid u liku nekog velikog principa. Misliti — to je naučiti se novom viđenju, biti pažljiv, to je upravljati svoju svijest, to je praviti od svake ideje i svake predstave, kao što je to činio Prust, povlašteno mjesto.” [Mit o Sizifu, str. 33-34] Tragom fenomenološkog pojma intencije Camus uviđa da je nostalgija za život presudnija od znanja. Pomiriti racionalno i iracionalno znači napraviti skok ka duhovnom sjedinjenju. Razum nije jednosmeran, on je promenljiv, ima ljudski lik koji se može okrenuti iracionalnom. Misterijsko iskustvo sveta jedno je od najdubljih spoznaja postojanja. Apsurd je zato jezgro života; on je razdvojenost duha koji želi i sveta koji obmanjuje. Samo neplodnost osvetljava vrednost apsurnog života. Pojedinac koji živi u apsurdu ostavlja po strani nadu i budućnost, on živi sada i ovde u podvigu vlastite postojanosti. Sizif koji gura kamen stoga nije poražen, nego hrabar čovek. Vitalistički zanos u njemu događa se u onom predahu kada se umoran vraća po kamen koji će iznova i neplodno opet gurati. U tom času svesti on je iznad svoje sudbine i zapravo postaje jači od kamena koji gura. Njegova postojanost postaje najradikalniji oblik pobune protiv apsurdnog života.
Pobuna stoji naspram samoubistva. Pobuna je hrabrost, samoubistvo slabost. Čovek koji vremenuje svoj život time da ga smešta u relaciju sa sadašnjim trenutkom pobunom uzdiže život u dar, nasuprot onome koji projektuje budućnost i u nju se survava. Za čoveka koji prihvati apsurd ne postoji juče, ne postoj sutra; sadašnjost je njegova odlučujuća sloboda. Camus razlikuje metafizičku i istorijsku pobunu. Metafizička pobuna je čin otpora u kome čovek ustaje protiv svoga položaja, buni se protiv vlastite podređenosti kroz autentično osporavanje nametnutih pravila stvarnosti. Metafizička pobuna je umetnička pobuna. Grčki svet nije poznavao metafizičku pobunu jer nije postojala stroga granica između mitološkog i realnog sveta; granice su bile utvrđine jedino prema smrtnicima koji nisu smeli prekoračiti meru. Promena nastaje u kasnoj antici kada se filozofija oslobađa tereta racionalizacije sveta. Metafizičku pobunu simbolički su odredile tri ličnosti – Epikur, Marquis de Sade i Baudelaire. Epikur je filozof čija ,,tuga unosi novi ton u grčku misao” jer na radikalan način otklanja senku smrti iz čovekovog života, dok je De Sade oličenje pobune književnika, apsolutnog poricanja. Marquis de Sade pre svih sledi logiku osećanja, ostajući u svojoj pobuni odbačen i usamljen. ,,Svaka etika usamljenosti pretpostavlja snagu i moć. U tom pogledu, De Sade je tipični primer koji na svirepost društva daje isto tako svirep odgovor.”[Pobunjeni čovek, str. 51]. Pobunu dendija simboliše Baudelaire i to više svojom dubokom teorijom dendizma, nego pobunom. Bio je, Camusovim rečima, ,,suviše veliki teolog da bi mogao da bude pravi pobunjenik”. Istorijska pobuna je politička revolucija, kolektivno previranje koje sa sobom nosi žrtvovanje pojedinca. Revolucija se rađa kao ideja što je najbolje opisao Dostojevski u likovima kao što su Ivan Karamazov i Stavrogin. Sloboda i pravda glavni su ideali istorijske pobune. Istinska revolucija bila bi odbrana lepote koja je za Camusa ideal najviše vrednosti. Zakon lepote trebao bi biti zakon pobune. Čuvajući lepotu, piše Camus, ,,mi pripremamo dan u kome će civilizacija u centar svog mišljenja umesto formalnih principa i nižih vrednosti istorije postaviti onu živu vrlinu koju sada moramo da odredimo pred licem sveta , koji je vređa i odbacuje”. [Pobunjeni čovek, str. 321]
II
U pogovoru za sarajevsko izdanje Mita o Sizifu zagrebački filozof Vanja Sutlić izvodi misaono autentičnu filozofsku analiza dela Alberta Camusa. Postavljajući apsurdni doživljaj sveta u ,,historijsku situaciju otuđenja” Sutlić pojašnjava položaj savremenog čoveka u raskoraku između gole faktičnosti i višeg smisla. Temeljno je polazište u odnosu na pitanje apsurda za Sutlića odnos esencije i egzistencije. Ako zastupamo primat esencije time svetu podarujemo određenu strukturu prirodne zakonitosti i svrhovitosti, ako pak istaknemo primat egzistencije nad esencijom ostaje posve razumljivo da smrt postaje apsolutna granica, a pitanje samoubistva temeljno pitanje filozofije. ,,Albert Camus se pita: ako je svijet besmislen, šta preostaje čovjeku? i odgovara: herojski, buntovni pesimizam Sizifovog tipa; izdržati bez nade, činiti što od nas zavisi, djelovati bez iluzija, ne za vječnost, nego za danas.” [Intelektualac i koreni apsurda, u: Mit o Sizifu, str. 140] Ovakvo tumačenje nije ravnodušno prepuštanje sudbini, koliko je herojstvo duha koje u uzaludnosti činova pronalazi radost samoga postojanja. To je postojanje nezavisno od vremena, u sebi i za sebe slobodno je svakog zahteva. U podvojenosti sveta između zbilje i smisla, ništa manje ličnosti i stvari, metafizičko utemeljenje apsurda postaje pobuna koja znači prihvatanje. Kriza građanskog sveta je oličena u nemoći duha da ovlada zbiljom. Duh sveta je oličenje slabog mišljenja koje se sve više udaljava od stvaralačke dimenzije. Za Sutlića je, pritom, izuzetno važan pojam predviđalačke biti stvaralačkog mišljenja koja se ostvaruje jedino i samo ,,kad mišljenje nije u raskoraku s bivanjem zbilje, kad je ono ukorijenjeno u zbilji s razvojnim tendencijama, u zbilji koju budućnost pronosi i time joj podaje karakter prave zbiljnosti za razliku od puke, uz sadašnjost ili prošlost vezane taktičnosti”. [str. 142]Kriza sveta je, dakle, uslovljena krizom mišljenja; gola faktičnost ukida mišljenja spram bitka, ruši ontološku dimenziju postojanja. Trojnost – bitak čoveka, bitak sam i biće – gubi se izvan povijesne individuacije. Za Sutlića celina povijesnog sklopa podrazumeva individuaciju koja afirmiše dve vrste slobode – slobodu od (sklopa stvari) i slobodu za (prirodnost unutarpovijesnog bića). Drugim rečima, čovek ne može izvan vrtloga istorijske svesti. Isporučen stvarima on postaje stranac u vlastitoj kući. Sutlić tako piše: ,,Što više čovjek nastoji da u dotrajalom povijesnom okviru razvije svoje moći, to se više vlastita djela obaraju na njega i ugrožavaju mu goli opstanak. Zar nije za novovjekovnog čovjeka tragično da je povijesna konstelacija bitka, bića i čovjeka, koja nekoć obećavaše gospodstvo čovjeka nad svim što opstoji, danas izvor njegove ljudsko-smislene nemoći? Kako je daleko, a ipak bitno blizu od »apsolutnog duha« do pojedinačne »egzistencije«, od gospodara bića, koji sam »voljom« bivstvuje i njom podaruje bitak bićima, do stranca u vlastitoj kući!” [str. 143]
Albert Camus razotkiva apsurd sveta i položaj savremenog intelektualca u tom apsurdu. Građanski intelektualci, koji prema Sutliću dolaze sa područja umetnosti i filozofije, budući u raskoraku između mišljenja i zbilje gurnuti su u samoću koja im se prečesto predstavlja kao društvena prednost. Tu se odmotava klupko apsurdnog osećaja sveta pri čemu, prema Sutliću, niko bolje ne simbolizuje savremenog građanskog intelektualca nego figura Sizifa. Nietzscheov romantičarski optimizam otvorio je put potrage za smislom savremenog čoveka, time i intelektualca, da bi se afirmisao u delima koja predstavljaju Jean-Paul Sartre i njegova ideja životnog projekta, Karl Jaspers kroz duhovnu situaciju vremena, Gabriel Marcel koji spas vidi u hrišćanskom Bogu, naposletku i José Ortega y Gasset koji priziva novu elitu naspram banalnosti mase. Svi ovi mislioci smisao krize shvataju kao neophodan putokaz ka njenom prevazilaženju, pri čemu im izmiče bit koju pogađa Albert Camus. Ona se nalazi u tome shvatanju da je kriza neprevladiva bit ljudskog postojanja i da je, tragom Nietzschea, ,,kriza elemenat svega mišljenja i bitka i uvjet ljudskog dostojanstva. Tako u njegovim »rasuđivanjima o apsurdu«, utemeljenim na izvornoj apsurdnoj senzibilnosti koja otkriva bitak i položaj čovjeka u njemu, postaje pitanje o smislu života životno odlučnim i najosnovnijim pitanjem suvremenog građanskog intelektualca, jer apsurd doista prožima sam njegov opstanak. [str. 148]
Vanja Sutlić kroz tumačenje dela Alberta Camusa postavlja pitanje o ulozi i položaju savremenog građanskog intekektualca. Osim ako ne zapadne u društveno politički glib dogmatskog opredeljenja i time izgubi svoju moralnu autonomiju, istinski intelektualac je sklon lutanju; on je buntovnik time što svestan svog rubnog položaja istrajava u apsurdnosti života. U svome lutanju on je gurnut na marginu i isključen iz tokova društvenog delovanja, pa u osamljeničkoj dokolici ,,počinje s moralnim ocjenjivanjem svega, s jednim »treba« koje je tako nemoćno u zbilji… Kao kroničar bolesti svojeg vremena kojoj ne zna uzroka ni lijeka, kao svjedok kriza koje poput kuge neočekivano dolaze i prolaze da se opet vrate, Camus je propovijedao herojsku budnost nepomirljiva buntovnika kao držanje jedino dostojno čovjeka intelektualca. [str. 148] Sizif je simbol savremenog intelektualca jer se on, poput ovog junaka, neprestano trudi da svoj život osmisli i vrednosno usmeri. U neplodnosti njegovog delovanja dolazi on do bitnih pitanja svoga izazovnog puta. Onoga trenutka kada nestane iluzije o smislenom poretku sveta iskrsava, prema Sutliću, ,,pitanje o smislu kao najvažnije i najosnovnije pitanje ljudskog opstanka. Doživljaj apsurda objavljuje naročitost bitka čovjekova nasuprot stranim bićima oko njega. Apsurd je nepodnošljiv pa ljudi traže izlaze”. [str. 149] Sutlić ovim putem dolazi do bitnog uvida da se savremeni svet misaono razokriva (ili skriva!) u zaklonu gole faktičnosti i konstruktivnog oportunizma, dok intelektualac proteran na marginu pogledom sa strane obuhvata apsurni smisao života u njegovoj bitnoj osobenosti. Dolazi tako do stanovišta da je racionalna struktura sveta krhka, a apsurd neminovan. Samoubistvo je zato odluka koja postaje ontologijski akt jer se njime dovodi u pitanje bitak čoveka. Čovek u apsurdu nije apsurdan čovek, već poput Sizifa – borac i heroj. Mislilac je danas onaj koji u apsurdu izlazi izvan apsurda svedočeći time da biti ,,ne znači forsirati sve što jest, nego živjeti sa svim što jest u povjerenju.” [str. 157]
Literatura:
Alber Kami, Mit o Sizifu, s francuskog preveo Nerkez Smailagić, Veselin Masleša, Sarajevo, 1978.
Alber Kami, Pobunjeni čovek, preveo Slobodan Damnjanović, Kontrast, Beograd, 2021.
NENAD OBRADOVIĆ 